چشمانداز سیاست خارجی عربستان؛ ایران یا اسرائیل؟
عربستان اگر مجبور به انتخاب میان ایران یا اسرائیل شود، چرخش قابلتوجهی به سمت اسرائیل خواهد داشت چرا که در حال حاضر برای بسیاری از کشورها از جمله عربستان، روابط پراگماتیک اقتصادی و امنیتی به آرمان و ایدئولوژی ارجحیت دارد.
میدل ایست نیوز: با جدیتر شدن اخبار اقدامات ریاض و تلآویو برای عادیسازی روابط دیپلماتیک و نیز باتوجهبه برگزاری پنج دوره مذاکرات عادیسازی میان عربستان و ایران در سال گذشته، چشمانداز سیاست خارجی عربستان در این باره مبهم به نظر میرسد؛ با تداوم مذاکرات با اسرائیل، بن سلمان ناگزیر از انتخاب میان تهران و تلآویو خواهد شد، یا آنکه به سیاستهای محتاطانه خود در این باره ادامه میدهد.
روابط عربستان و اسرائیل
به گزارش میدل ایست نیوز، بسیاری از خبرگزاریهای معتبر اعلام کردند که مذاکرات عادیسازی میان عربستان و اسرائیل در روزهای اخیر آغاز شده است، امری که با وجود فرایند صلح ابراهیم دور از ذهن نیست؛ اما در مقابل ابتکار عربستان در دفاع از آرمان فلسطین قرار دارد.
در سال 2002 در نشست سران اتحادیه عرب، عربستان ابتکاری ارائه داد مبنی بر اینکه؛ اسرائیل باید تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی به پایتختی بیتالمقدس شرقی را به رسمیت میشناخت، به آوارگان فلسطینی اجازه بازگشت به سرزمینشان را میداد و به مرزهای قبل از 1967 باز میگشت و بهاینترتیب به قانون صلح در برابر زمین پایبند میبود و در مقابل، کشورهای عرب منطقه نیز اسرائیل را به رسمیت شناخته و روابط خود را با این رژیم در تمام ابعاد سیاسی، اقتصادی، امنیتی و… بهصورت علنی برقرار کرده و گسترش میدادند.
سایر کشورها نیز این ابتکار را پذیرفته بودند؛ اما با گذشت زمان، متغیرهای تأثیرگذار بر این مسئله و بهتبع آن موضع کشورهای عربی دررابطهبا اسرائیل، دگرگون شد.
با تلاشهای نتانیاهو و ترامپ، امنیت منطقه و نیز رشد اقتصادی بهعنوان اولویتهای اصلی تعریف شده و توافق ابراهیم برای تحقق صلح، ثبات و گسترش تجارت درون منطقه با چند کشور عربی امضا شد.
اکنون پس از به قدرت رسیدن دوباره نتانیاهو در اسرائیل به نظر میرسد فرایند صلح با کشورهای عربی ادامه خواهد یافت.
در آستانه آغاز به کار دولت جدید بنیامین نتانیاهو و بازگشت او به قدرت، رسانههای اسرائیل گزارش دادند که مذاکرات میان اسرائیل، آمریکا و عربستان برای دستیابی به توافق عادیسازی مناسبات میان اسرائیل با دولت عربستان به جریان افتاده است.
پیشازاین نیز اقدامات تدریجی محدودی صورتگرفته بود؛ سال گذشته عربستان حریم هوایی خود را به روی خطوط هوایی اسرائیل باز کرد و تلآویو در پاسخ، برای انتقال جزایر تیران و صنافیر تحت حاکمیت عربستان چراغ سبز نشان داد.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان پیش از شروع مذاکرات شروطی را تعیین کرد که شامل حلوفصل روابط با دولت جو بایدن، رئیسجمهوری آمریکا و لغو ممنوعیت فروش تسلیحات پیشرفته به عربستان سعودی بهطورکلی و هواپیماهای اف-35 به طور خاص است که این شرط ممکن است دشوار و شاید غیرممکن باشد، با آغاز مذاکرات به نظر میرسد عربستان از شروط خود عقبنشینی کرده است.
پیشتر نخستوزیر مکلف اسرائیل، عادیسازی روابط میان تلآویو و ریاض را یکی از اهداف اصلی دیپلماتیک خود در صورت پیروزی در انتخابات اخیر پارلمان اعلام کرده بود.
دراینخصوص نتانیاهو گفته بود: اگر موافقت عربستان نبود امکان نداشت که بتوانیم با کشورهای شورای همکاری توافقنامههای ابراهیم را امضا کنیم. پس میتوانیم بگوییم که عربستان در مسیر عادیسازی گام بر میدارد.
همچنین وعده بنیامین نتانیاهو برای «پیشبرد سیاستهای الحاق کرانه باختری» در واقع بخشی از سیاست او برای ایجاد اهرم فشار در جهت پیشبرد مسئله عادیسازی رابطه با عربستان است.
بنیامین نتانیاهو در مذاکرات جاری پشت پرده با آمریکا و عربستان، ابراز آمادگی کرده تا الحاق شهرکهای کرانه باختری را در برابر توافق صلح با عربستان، متوقف یا تعلیق کند.
نتانیاهو در مصاحبه با روزنامه آمریکایی جوئیش اینسایدر گفت که امیدوارم صلح کامل و رسمی با عربستان را همانند آن چه با سایر کشورهای شورای همکاری مانند بحرین و امارات عربی متحده حاصل شد، برقرار کنم. صلحی که به تعبیر او به معنای «پایان منازعات اعراب و اسرائیل» خواهد بود.
شاهزاده محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان به دنبال شتاب بخشیدن به طرحهای خود برای ایجاد تنوع در منابع درآمد اقتصادی است و اسرائیل میخواهد پیمان عادیسازی روابط با کشورهای کوچکتر عربی را به عربستان توسعه دهد، لذا به نظر میرسد عادیسازی روابط دیپلماتیک میان تلآویو و ریاض در آیندهای نزدیک به وقوع بپیوندد.
اهمیت صلح با عربستان برای اسرائیل
جغرافیای منطقه عربستان را بهعنوان کشوری بزرگ و با موقعیت استراتژیکی مهم معرفی میکند، اما موقعیت عربستان در جهان عرب و جهان اسلام بسیار فراتر از جایگاه جغرافیایی آن است. بخش بزرگی از این موقعیت از تاریخ منطقه سرچشمه میگیرد. عربستان در تاریخ اسلام نقش بیمانندی دارد. اسلام از عربستان آغاز شده و اینک نیز میزبان مقدسترین اماکن اسلامی، مکه و مدینه، است. عربستان همچنین میزبان مراسم سالانه حج است که تنها فریضه فرامرزی مسلمانان همه جهان است. این امر عربستان را به محل تنها گردهمایی سالانه مسلمانان جهان بدل کرده است.
علاوه بر این، عربستان در تاریخ معاصر منطقه نیز نقش مهمی ایفا کرده است. این کشور مهمترین نیروی حرکت همبستگی کشورهای اسلامی در منطقه بود که به تشکیل سازمان کنفرانس اسلامی منجر شد. این کشور همچنان مؤثرترین قدرت این سازمان بین الاسلامی بشمار میآید. عربستان همچنین در جهان عرب و اتحادیه عرب قدرت مهمی محسوب میشود.
روابط عربستان و ایران
مقامات ارشد جمهوری اسلامی و عربستان سعودی، ۶ سال پس از قطع روابط دیپلماتیک بین دو کشور در دیماه ۱۳۹۴، ۹ آوریل ۲۰۲۱- ۲۰ فروردین۱۴۰۰ در بغداد مذاکرات «مستقیم» انجام دادهاند. پس از آخرین دور گفتوگوها، نگاهها نسبت به فضای پیشرو بسیار مثبت بود و مقامات عراقی که نقش میانجیگر و میزبان مذاکرات را داشتند و مقامات تهران و ریاض از رسیدن به یک تفاهمنامه ۱۰ مادهای خبر دادند که به نظر میرسد مدیریت فضای رسانهای یکی از محورهای این تفاهمنامه بوده است.
اما با گذشت چند ماه خبر رسید که فعلاً مذاکرات در سطح دیپلماتیک برگزار نمیشود و در همان سطح امنیتی باقی خواهد ماند.
تهران و ریاض دور ششم گفتوگوها را برگزار نکردند و فعلاً چشماندازی هم برای آن متصور نیست.
در ماههای اخیر مقامات جمهوری اسلامی اظهاراتی مبنی بر دخالت سعودیها در تحولات داخلی ایران داشتند و روابط طرفین به سمت تیرهوتار شدن رفته است.
عربستان این اتهامات را نمیپذیرد و فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان در گفتوگو با شبکه العربیه در پاسخ به پرسشی درباره اعتراضات اخیر در ایران گفت: “سیاست ثابت ما عدم دخالت در امور داخلی دیگر کشورهاست و نمیخواهد دراینخصوص اظهارنظر کند.”
بااینحال روابط دو کشور پس از آنکه تصور میشد در جهت عادیسازی دیپلماتیک جریان دارد در حال حاضر روابط دوستانهای نیست.
فرجام
در مقطع کنونی و با اطلاعات موجود به نظر میرسد درصورتیکه ریاض مجبور به انتخاب شود، چرخش قابلتوجهی به سمت اسرائیل خواهد داشت چرا که در حال حاضر برای بسیاری از کشورها از جمله عربستان، روابط پراگماتیک اقتصادی و امنیتی به آرمان و ایدئولوژی ارجحیت دارد.
