چرا تصور حل بحران فعلی عراق سخت است؟

میدل ایست نیوز: اگرچه دو گروه شیعی رقیب در عراق، یعنی صدری ها و برخی از چهره‌های چارچوب هماهنگی، هر دو بر سر برگزاری انتخابات زودهنگام توافق نظر دارند، اما ظاهرا نمی توانند بر سر جزئیات به توافق برسند و از این رو، بحران سیاسی ناشی از درگیری بین این دو گروه اصلی شیعی نه تنها همچنان ادامه دارد، بلکه با محدود شدن گزینه های حل مشکل، هر روز پیچیده تر می شود.

نوری المالکی، نخست وزیر اسبق عراق، در اولین حضور علنی خود از زمان یورش صدری ها به ساختمان پارلمان در 27 ژوئیه، در نهم اوت در یک کنفرانس مطبوعاتی این اظهارات را بیان کرد: «تا زمانی که نمایندگان به مجلس بازنگردند و قوه مقننه فعالیت خود را مجددا آغاز نکند، هیچ گونه انحلال مجلس یا انتخابات زودهنگام در کار نخواهد بود.»

این در حالی بود که مقتدی صدر، روحانی پوپولیست شیعه و رهبر جریان صدری، پیشتر در یک کنفرانس مطبوعاتی کوتاه در 3 اوت، برگزاری انتخابات زودهنگام را خواستار شده بود. پس از درخواست صدر، اکثریت رهبران سیاسی شیعه از چارچوب هماهنگی و حتی مستقلین موافقت خود را اعلام کردند و همچنین خواستار برگزاری انتخابات زودهنگام شدند. اما تحقق چنین مساله ای آسان نخواهد بود و لزوما به حل مشکل کنونی هم نمی انجامد، بلکه عراق را به منبع مشکل پس از انتخابات اکتبر 2021 باز می گرداند.

پس از انتخابات گذشته، صدری ها با کسب 73 کرسی به بزرگترین ائتلاف پارلمانی تبدیل و تشکیل دولت اکثریت را خواستار شدند و با ائتلاف تقدم سنی به رهبری محمد الحلبوسی، رئیس پارلمان، که 62 کرسی در اختیار داشت و حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی که 31 کرسی داشت، ائتلاف کردند. با این حال، چارچوب هماهنگی با آبستراکسیون یک سوم مسدودکننده گروه رقیب را از انتخاب رئیس جمهوری منصرف کرد و آنها نتوانستند دولت تشکیل دهند.

چارچوب هماهنگی تشکیل یک دولت فراگیر توافقی را خواستار بود. از آنجایی که صدر به هیچ شکل حاضر به ائتلاف با چارچوب هماهنگی نشد، سرانحام نمایندگان خود را از پارلمان خارج کرد و فضا را برای تشکیل دولت توسط چارچوب هماهنگی و متحدانش مهیا ساخت.

با این حال، تلاش چارچوب هماهنگی برای تشکیل یک دولت بدون حضور صدر و به رهبری محمد شیاع السودانی، یکی از چهره های نزدیک به مالکی که در یک مناقشه شدید و طولانی با جریان صدری بوده است، سبب شد طرفداران صدر به مجلس هجوم ببرند و مانع از تشکیل دولت توسط چارچوب هماهنگی شوند.

در چنین شرایطی، حتی اگر ایده برگزاری یک انتخابات زودهنگام دیگر تحقق یابد، مشکلات سیاسی کنونی حل نخواهند شد و عراق مجددا به نقطه صفر شروع مشکلات باز می گردد چرا که در نهایت، صدری ها همچنان خواهان تشکیل دولت اکثریت هستند و چار چوب هماهنگی دولت توافقی می خواهد. هیچ یک از این دو حاضر به عقب نشینی از موضع خود نیستند و به دیگری اجازه نمی دهد به تنهایی دولت تشکیل دهد. همه اینها به فرض حل شدن مشکلات و اختلاف نظرها بر سر قانون انتخابات، کمیسیون انتخابات و شمارش الکترونیکی آراء است.

در رابطه با قانون انتخابات، عراق پس از اعتراضات سال 2019 که در آن تغییر قانون انتخابات به صورت یک خواسته اساسی مطرح شد، در سال 2020 اصلاحیه ای را موسوم به اصلاحیه منطقه ای تک عضوی (نظام انتخاباتی منطقه ای تک برنده) به تصویب رساند. پیش از تصویب این اصلاحیه، شیوه های متفاوتی در عراق اعمال می شد که امکان انتقال آراء از یک نامزد به نامزد دیگر در داخل یک حزب سیاسی را فراهم می آورد. نیروهای سیاسی چارچوب هماهنگی، صدر و طرفدارانش را به سوء استفاده از قانون انتخابات 2020 به نفع خود متهم کرده اند و بازگشت به قانون انتخاباتی پیشین را خواستار هستند. اما چنین امری نیازمند توافق میان احزاب سیاسی و مستلزم مذاکرات طولانی است. ناگفته نماند که صدر و طرفداران او در حال حاضر در پارلمان نماینده ندارند و بنابراین، انجام چنین مذاکراتی غیرممکن است و همه این شرایط، مذاکرات بر سر قانون انتخابات را پیچیده تر خواهد کرد.

در رابطه با کمیسیون انتخابات، کمیسیون فعلی توسط قضات مستقل تشکیل شده و این در حالی است که همه کمیسیون های پیشین توسط نمایندگان احزاب سیاسی تشکیل می شدند. برخی از نیروهای سیاسی در چارچوب هماهنگی بازگشت به روش های قبلی را خواستار هستند که بعید به نظر می رسد مورد استقبال صدری ها قرار بگیرد.

در رابطه با نظام شمارش آراء، در انتخابات اخیر نظام انتخابات الکترونیکی به اجرا گذاشته شده بود که چارچوب هماهنگی با آن موافق نیست و صدری ها را به سوء استفاده از این نظام و دستکاری آراء به نفع خود متهم کرده است. در حقیقت، حدود دو ماه طول کشید تا چارچوب هماهنگی نتایج انتخابات پیشین را بپذیرد و در طی این دو ماه، به طور مداوم نتایج انتخابات را رد و به آن اعتراض می کرد و تظاهراتی را در دروازه های منطقه سبز بغداد ترتیب می داد. چارچوب هماهنگی و متحدانش اکنون بازگشت به روند شمارش دستی را خواستار هستند که در گذشته مورد استفاده قرار می گرفت، اما مساله این است که این شیوه نیز نقص هایی داشت و بارها به تقلب گسترده منجر شده بود. هنوز مشخص نیست صدری ها بازگشت به شیوه شمارش دستی را می پذیرند یا خیر.

جدای از همه موانع یاد شده بر سر برگزاری یک انتخابات زودهنگام دیگر، مسائلی همچون بودجه مورد نیاز برای برگزاری انتخابات و آمادگی لجستیکی ویژه نیز مطرح هستند که به قانون گذاری و زمان نیاز دارند. حدود 15 ماه طول کشید تا دولت عراق بتواند انتخابات زودهنگام ماه اکتبر را آماده سازی، سازماندهی و اجرا کند. در همین زمینه، مناقشه دیگری نیاز وجود دارد که به این مساله مربوط می شود، و آن این که آیا دولت موقت مصطفی کاظمی باید انتخابات را برگزار کند، یا یک دولت تازه تشکیل شده پس از انتخابات گذشته. برخی از رهبران چارچوب هماهنگی می گویند از آنجایی که دولت تحت رهبری کاظمی یک دولت موقت است، صلاحیت برگزاری انتخابات زودهنگام را ندارد. برخی از آنها نیز دولت کنونی را در تقلب به نفع صدر در انتخابات 2021، مسئول می دانند. این در حالی است که انتخابات 2021 علاوه بر تایید نتایج توسط دادگاه فدرال عراق، مورد تایید گسترده بین المللی و منطقه ای نیز قرار گرفته بود.

در هر حال، شرایط موجود به طور عمده نشان می دهند که بحران سیاسی کنونی در عراق دست کم برای چند ماه آینده ادامه خواهد داشت و بغداد با رسیدن به یک راه حل جمعی، هنوز فاصله زیادی دارد.