بندبازی «الزیدی» بین ایران و امریکا روی طناب گروه‌های مسلح/ بدبینی همسایگان عرب به عراق

میدل ایست نیوز: «Christian Science Monitor» نوشت در حالیکه شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران، خاک عراق را به سکوی پرتابی برای حمله به زیرساخت‌های حیاتی کشورهای خلیج تبدیل کرده‌اند، علی الزیدی، نخست‌وزیر جدید این کشور، در برابر آزمونی سرنوشت‌ساز برای حفظ حاکمیت ملی قرار گرفته است.

به گزارش میرو، احیای روابط عراق با کشورهای حوزه خلیج فارس، نیازمند رویارویی با مهره‌های تهران و همزمان، متقاعد کردن کشورهای عربِ بدبین است به طوری که باید آنها باور کنند این بار، وعده‌ها به اقدامات عملی و قابل اجرا تبدیل خواهند شد.

نگرانی کشورهای عرب حوزه خلیج، فراتر از خودِ ایران است به طوری که این روزها یک عبارت به طور مکرر از زبان مقامات و تحلیلگران عرب منطقه شنیده می‌شود: با عراق باید چه کار کنیم؟

تا پیش از آغاز جنگ، عراق کانون فرصت‌های سرمایه‌گذاری برای کشورهای خلیج به شمار می‌رفت، اما اکنون این کشور همسایه، میان حوزه‌های نفوذ و رقابت امریکا و ایران تکه‌تکه شده است.

آنچه به نگرانی‌های کشورهای خلیج دامن می‌زند این است که خاک عراق به سکوی پرتابی برای حملات موشکی و پهپادی علیه زیرساخت‌های کلیدی منطقه تبدیل شده است به گونه‌ای که این حملات نقاط مرزی کویت، پالایشگاه‌های نفت عربستان و یک رآکتور هسته‌ای در امارات را هدف قرار داده‌اند.

خلاصه اینکه ایران در حال بسیج شبه‌نظامیان شیعه در عراق است در حالی که کشورهای خلیج خواستار اقدام قاطع هستند و گفته می شود عربستان حملات موشکی تلافی‌جویانه‌ای را در خاک عراق انجام داده و صبر ایالات متحده نیز رو به اتمام است.

در میان این تنش‌ها، علی الزیدی، نخست‌وزیر جدید عراق که یک بانکدار ۴۰ ساله و مورد حمایت دونالد ترامپ رئیس جمهور امریکا است، مسئولیت تقابل با قدرتمندترین جریان‌های عراق از جمله شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران را بر عهده گرفته و آن‌ها را به تمکین در برابر دولت فراخوانده است.

الزیدی که چهره‌ای نسبتاً ناشناخته در محافل سیاسی است، در شرایطی که چیزی از روی کار آمدن او نمی گذرد، تلاش می‌کند کشور را از میان یک بحران اقتصادی و دیپلماتیک عبور دهد چرا که بحران کنونی یکی از خطرناک‌ترین برهه‌های عراق پس از حمله امریکا در سال ۲۰۰۳ به شمار می‌رود.

در همین حال ناظران می‌گویند هدف او ترمیم روابط با همسایگان خود در کشورهای خلیج، مهار شبه‌نظامیان و جلوگیری از کشیده شدن کشورش به سمت و سوی یک جنگ منطقه‌ای بزرگ‌تر است ولی او با چالش سختی روبه‌روست که فشار هم‌زمان امریکا و ایران و همچنین بدبینی کشورهای حاشیه خلیج را به همراه دارد.

این منبع در ادامه نوشت: پاییز گذشته، عراق تحت برنامه توسعه اقتصادی و سیاست‌های واقع‌گرایانه محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر وقت، شاهد شکوفایی و رونق ساخت‌وساز در سراسر کشور بود. با این حال، منتقدان بر این باورند که این هزینه‌کردهای متکی به درآمدهای نفتی، گام مؤثری برای مقابله با نفوذ روزافزون شبه‌نظامیان شیعه یا مهار فساد بر نداشت در حالی که این مسئله برای کشورهای شورای همکاری که به دنبال نشانه‌ای برای اعتماد دوباره به بغداد هستند، بسیار حیاتی است.

تغییر محاسبات ایران در قبال روابط عراق و کشورهای خلیج فارس

فالح الزیدی نخست وزیر عراق که یک شیعه از ساکنان جنوب این کشور محسوب می شود به عنوان یک گزینه توافقی در عرصه سیاسی عراق پدیدار شد و در اواسط ماه مه، به عنوان جوان‌ترین نخست‌وزیر تاریخ این کشور کار خود را آغاز کرد در حالی که در زمان انتخاب او، نه واشنگتن و نه تهران هیچ‌کدام برای وتو کردن نخست‌وزیری‌اش اقدامی انجام ندادند.

الزیدی اکنون هدایت کشوری را بر عهده گرفته است که همچنان از پیامدهای جنگ و البته انسداد تنگه هرمز آسیب دیده است، آن هم در شرایطی که صادرات نفت، ۹۰ درصد از درآمدهای دولت عراق را تشکیل می‌دهد.

بنا به گفته «رناد منصور» مدیر ابتکار عراق در اندیشکده چتم هاوس لندن، ایران در گذشته تمایلی به بی‌ثبات کردن عراق نداشت، اما اکنون به نظر می رسد محاسبات و معادلاتش در این کشور دچار تغییر شده باشد.

تهران در حال حاضر عراق را به عنوان بخشی از پازل جنگی خود می‌بیند. شبه‌نظامیان عراقی تلاش خواهند کرد تا از اراضی این کشور استفاده کنند و در مقابل، امریکا نیز به درهم‌کوبیدن مهره‌های ایران در عراق ادامه خواهد داد. در نتیجه، عراق همچنان یک میدان نبرد باقی خواهد ماند و دولت بغداد نیز از آن حاکمیت و اقتدار لازم برای متوقف کردن این حملات برخوردار نیست.

تنها چند روز پس از نامزدی الزیدی، امریکا از وی درخواست کرد تا با شبه‌نظامیان قدرتمند عراقی مقابله و آن‌ها را خلع سلاح کند در حالی که برخی از این گروهها متحدان سیاسی مستقیمی در ائتلاف خود نخست‌وزیر دارند.

واشنگتن البته ابزارهای فشاری نیز در دست دارد که از جمله آنها می توان به اعمال تحریم علیه اعضای دولت عراق یا مسدود کردن درآمدهای نفتی این کشور اشاره کرد که به موجب سازوکار ایجاد شده توسط امریکا پس از حمله به عراق، در بانک فدرال رزرو امریکا نگهداری می‌شود.

تمرکز بر پرونده شبه‌نظامیان و سرنوشت روابط با کشورهای شورای همکاری

مدیر ابتکار عراق در اندیشکده چتم هاوس لندن بر این باور است که الزیدی ناگزیر است میان توازن قوا میان ایرانیان و امریکایی‌ها بندبازی کند چرا که هر دو کشور، سایه‌ای سنگین بر سیاستهای روزانه او افکنده‌اند.

وی تصریح می‌کند که در جبهه امریکایی، فشارها بس آشکار و بی‌پرده است به طوری که آن‌ها از او دستاوردی عینی در مهار و تعقیب شبه‌نظامیان می‌خواهند. در مقابل، از منظر تهران، مصلحت در آن است که بازوان نظامی‌اش همچنان آسوده خاطر در خاک عراق به فعالیت خود ادامه دهند.

الزیدی در میان این دو قدرت تاثیر گذار، پا در هوا مانده است و تمام توان خود را برای حفظ این تعادل شکننده به کار خواهد بست، هرچند که این مسیر، راهی بس ناهموار و دشوار است.

در همین راستا، فالح الزیدی نخست وزیر عراق هفته گذشته از تمامی گروه‌های مسلح خواست تا با ادغام در بدنه نیروهای مسلح، به فرمانبرداری از دولت مرکزی مبادرت کنند.

در این میان، مقتدی الصدر، روحانی ملی‌گرا و تندروی عراقی، به یاری نخست‌وزیر شتافت به طوری که اعلام کرد: رزمندگان شیعه تحت امر او به صفوف نهادهای امنیتی دولت خواهند پیوست و با این کار خود در واقع دیگر سران گروه‌های مسلح را در تنگنای قطعی برای اتخاذ تصمیمی مشابه قرار داد. (پس از خلع سلاح شاخه نظامی صدر، عصائب اهل الحق به رهبری قیس الخزعلی و کتائب امام علی به رهبری شبل الزیدی نیز سلاح خود را کنار گذاشتند)

در پی این تحول، الزیدی بار دیگر از گروههای مسلح خواست تا با گام نهادن در این مسیر ملی و مسئولانه، تحت لوای دولت و نهادهای رسمی آن فعالیت کنند.

وی تأکید کرد: این گام، تضمین‌کننده امنیت، حافظ حاکمیت ملی و تحکیم کننده ثبات عراق خواهد بود چرا که بر این اصل استوار است که دولت، تنها مرجع ذی‌صلاح برای انحصار سلاح و اجرای قانون در کشور است.

بیانیه کافی نیست؛ اعراب خلیج فارس تشنه عمل هستند

آگاهان سیاسی بر این باورند که الزیدی از روابط حسنه‌ای با طیف‌های مختلف در ساختار سیاسی پرشکاف عراق برخوردار بوده و توانسته است با گروه‌های متنوع شیعه، سنی و کُرد تعامل مثبتی برقرار کند.

نخست‌وزیر عراق پیش از این اعلام کرده بود در پی ساختن عراقی مستقل‌تر و متوازن است که با گام برداشتن برای تنوع اقتصادی، دیگر تنها به درآمدهای نفتی تکیه نداشته باشد.

در همین راستا، وی اخیرا در اقدامی غافلگیرکننده فاش کرد: رشوه‌ای ۲۰۰ میلیون دلاری برای سرپوش گذاشتن بر فساد در وزارت نفت را رد کرده است و در کنفرانسی خبری از تشکیل هیئتی برای نظارت بر مفاسد اقتصادی و بازبینی تمامی قراردادهای دولتی خبر داد.

حمزه حداد، پژوهشگر مرکز امنیت امریکای جدید، در این باره تصریح کرد: هنوز مشخص نیست الزیدی چه سیاست‌هایی را در پیش خواهد گرفت، چرا که او پیش از این هیچ پست دولتی نداشته و در هیچ انتخاباتی شرکت نکرده و روی سیاست مشخصی تبلیغ نکرده است و آنچه می‌دانیم این است که سیاست خارجی در صدر اولویت‌های اوست، آن هم در حالی که عراق خود را در میانه جنگی با یک آتش‌بس شکننده می‌بیند.

برای رهبران کشورهای خلیج، الزیدی همچنان مهره‌ای ناشناخته است بگونه ای که او باید تعهد خود را در جلوگیری از تبدیل شدن عراق به سکوی حملات ایران ثابت کند چرا که آن‌ها به دنبال اقدام عملی و نه صرفاً صدور بیانیه هستند.

شبه‌نظامیان شیعه که با انگیزه‌های ایدئولوژیک و در چارچوب «محور مقاومت» با تهران همسو هستند، در برابر تمامی تلاش‌های پیشینِ جناح‌های سیاسی و دستگاه‌های امنیتی عراق برای کنترل و فرمانبرداری، مقاومت کرده‌اند. این گروه‌ها علاوه بر هدف قرار دادن کشورهای عرب خلیج، سفارت و پایگاه‌های نظامی امریکا در بغداد، زیرساخت‌های نفت و گاز عراق، فرودگاه بین‌المللی بغداد و مقر سرویس اطلاعات ملی را نیز هدف قرار داده‌اند که در یکی از این حملات، یک افسر عراقی جان خود را از دست داد.

این گروه‌ها و متحدان سیاسی‌شان در سال‌های اخیر به مواضع و منابع قدرت دست یافته‌اند و احزاب وابسته به آن‌ها نیز در انتخابات نوامبر ۲۰۲۵ کرسی‌های پارلمان را از آن خود کردند.

«مهند سلوم»، استاد سیاست بین‌الملل و امنیت در موسسه دوحه، بر این باور است که در بغداد دولتی که ابزارهای لازم برای کنترل تمامی این گروه‌ها را داشته باشد، وجود ندارد و در واقع هیچ نهاد واحدی حاکم مطلق میدان نیست.

بدبینی کشورهای حاشیه خلیج و آینده روابط با عراق

مقامات کشورهای عرب حوزه خلیج همچنان نسبت به توانایی هر دولتی در عراق برای اعمال کنترل کامل بر مقدرات این کشور، با دیده تردید و بدبینی می‌نگرند.

یک مقام مسئول در کشورهای عربی که خواست نامش فاش نشود، با بیان اینکه دولت‌های خلیج از وعده‌های پیشین عراق زخم خورده هستند، تصریح کرد: دولت عراق بارها و بارها ثابت کرده است که زمام امور کشور را در دست ندارد و حال پرسش این است که برای متوقف کردن این حملات باید به چه کسی مراجعه کرد زیرا دولتی در کار نیست و ما صرفاً با ده‌ها گروه و جناح مختلف رو‌به‌رو هستیم.

این بی‌اعتمادی عمیق به بغداد در حالی ابراز می‌شود که عراق پتانسیل تبدیل شدن به قطب حیاتی خاورمیانه در دوران پس از بحران هرمز را دارد به گونه ای که پروژه راه آهن و جاده توسعه می‌تواند دسترسی صادرات کشورهای خلیج به اروپا را بسیار تسهیل کند.

با این حال، ناظران معتقدند هنوز راهی برای فالح الزیدی نخست وزیر عراق باز است تا روابط با همسایگان جنوبی را نجات دهد و مانع از کشیده شدن بیش از پیش کشور به اعماق درگیری‌ها شود.

رناد منصور مدیر ابتکار عراق در اندیشکده چتم هاوس لندن در این باره تصریح می کند که عراق همواره برای جلب نظر کشورهای حاشیه خلیج بر منافع اقتصادی پافشاری کرده اما اکنون ثابت شده است که فرصت‌های اقتصادی به امنیت و ثبات گره خورده‌اند و دولت جدید عراق باید راه‌هایی برای استفاده از حاکمیت قانون جهت توقف این حملات بیابد.

تحلیلگران بر این باورند، نخست‌وزیر جدید بغداد برای حفظ بی‌طرفی در این جنگ، ناگزیر به اتخاذ تصمیمات قاطع و پذیرش ریسک‌های بزرگ است.

حمزه حداد، تحلیلگر مسائل سیاسی، بر این باور است که در مسیر بهبود روابط با کشورهای حاشیه خلیج، دولت جدید عراق به ریاست الزیدی باید در سیاست بی‌طرفی خود رویکردی فعالانه و پیشدستانه داشته باشد چرا که در زمان محمد شیاع السودانی نخست وزیر سابق عراق، بی‌طرفی به معنای دست روی دست گذاشتن و امید به بهبود شرایط بود اما الزیدی باید به شکلی پیشدستانه و عملی از هرگونه حمله به همسایگان و متحدان از تمامی جهات جلوگیری کند.