از مدیریت بحران تا مهار تهدید؛ نقش جدید عراق در مبارزه با داعش
موافقت عراق با پذیرش زندانیان خطرناک عضو داعش در خاک خود نه یک تدبیر تاکتیکی است نه یک راهحل موقت بلکه ابتکارسیاسی-امنیتی حساب شدهای به شمار میرود که بیانگر تمایل بغداد به مواجه شدن مستقیم با یکی از پیچیدهترین پروندههای دوران پس از منازعه، به جای باقی نگه داشتن این پرونده در وضعیت خاکستری و خارج از کنترل است.
میدل ایست نیوز: عراق با مشارکت موثر در مهار خطر داعش از طریق پذیرش زندانیان این گروه تروریستی در خاک خود، مسیری را تثبیت میکند که سالها پیش آغاز کرده بود؛ مسیری مبتنی بر گذار از جایگاه کشوری متأثر از پیامدهای منازعه، به بازیگری که در شکلدادن به دوره پس از منازعه نقشآفرینی میکند.
الشرق الاوسط نوشت، اعلام آمادگی عراق برای پذیرش شماری از خطرناکترین عناصر گروه «داعش» که در شمال شرق سوریه در بازداشت بهسر میبرند را نمیتوان جدا از تحولات عمیقتر پرونده مبارزه با تروریسم در منطقه دانست. این اقدام نه یک تدبیر تاکتیکی است و نه راهحلی موقت، بلکه ابتکار سیاسی–امنیتی حساب شدهای به شمار میرود که بیانگر تمایل بغداد به مواجه شدن مستقیم با یکی از پیچیدهترین پروندههای دوران پس از منازعه، به جای باقی نگه داشتن این پرونده در وضعیت خاکستری و خارج از کنترل است.
طی سالهای گذشته، بازداشتگاهها و اردوگاهها در شمال شرق سوریه به نقطه آشکار اختلال در معادله امنیتی منطقهای تبدیل شدهاند. این مکانها فضاهایی ناپایدار هستند که بر اساس سازوکارهایی موقت اداره میشوند و عناصر افراطی با ملیتهای گوناگون را در محیطی شکننده و مستعد انفجار در هر لحظه، در خود جای دادهاند. وضعیتی که برای مدتها به عنوان راهحلی اضطراری با آن تعامل میشد، اکنون در سطح بینالمللی به مثابه منبع خطری دائمی تلقی میشود که نمیتوان آن را تا بینهایت مهار کرد.
پیشدستی عراق برای جلوگیری از شکلگیری سناریوی امنیتی خطرناک
در سایه تغییرات در صحنه سوریه از نظر نیروی مسلط بر زمین و نگرانی جدی از احتمال فرار بازداشت شدگان یا بازتولید آنها در بسترهای آشفته و بیثبات، اقدام عراق تلاشی پیشدستانه برای جلوگیری از شکل گیری سناریوی امنیتی به مراتب خطرناکتری محسوب میشود.
عراق که یکی از پرهزینهترین نبردها را علیه داعش پشت سر گذاشته، امروز با مرحلهای متفاوت از تهدید مواجه است؛ تهدیدی که دیگر صرفاً داخلی نیست، بلکه ماهیتی فرامرزی دارد و میتواند به بازتولید این گروه در قالبهایی پیچیدهتر و خطرناکتر منجر شود.
از این رو، منطق ابتکار عراق مبتنی بر انتقال بار امنیتی از یک میدان به میدان دیگر نیست، بلکه بر جلوگیری از ایجاد خلأهایی تمرکز دارد که امکان بازگشت داعش را تحت عناوین یا ساختارهای جدید فراهم میکند. این ابتکار، تلاشی است برای وارد کردن این پرونده در چارچوب محاسبات دولت، به جای آن که همچنان گروگان سازوکارهای موقتی بماند که محدودیتهای خود را آشکار ساختهاند.
تاثیر تنش در شمال شرق سوریه بر مهار عناصر داعش
عناصر داعش برای مدتی طولانی در قالب سازوکارهایی نگهداری میشدند که قرار بود قابل مهار باشند. اما تحولات اخیر، به ویژه تنشهای فزاینده میان دمشق و تشکیلات خودمختار در شمال شرق سوریه، بار دیگر به نگرانیهای واشنگتن دامن زد و پرسش پایداری امنیتی را با فوریت بیشتری مطرح کرد.
تغییر در موازنههای میدانی، در کنار شکننده بودن انضباط سازمانی در برخی تشکلهای نظامی وابسته به دولت سوریه، نگرانیهای فزایندهای را درباره توان واقعی مدیریت این پرونده حساس، یا جلوگیری از تبدیل شدن آن به ابزار چانهزنی سیاسی ایجاد کرده و بیم آزاد شدن عناصر بسیار خطرناک را در محیطی به شدت متزلزل از نظر امنیتی و سیاسی افزایش داده است.
استقبال آمریکا از این اقدام نیز در همین چارچوب قابل فهم است. وزارت خارجه آمریکا تصمیم عراق را گامی «جسورانه و ضروری» در مسیر جلوگیری از بازگشت داعش توصیف کرد که به روشنی نشان میدهد رسیدگی به این پرونده دیگر صرفا مسئلهای داخلی برای عراق نیست، بلکه بخشی از رویکردی گستردهتر در قبال امنیت منطقهای به شمار میآید. نکته قابل توجه آن است که این موضعگیری نه با زبان فشار یا تحمیل، بلکه با ادبیات قدردانی از نقشی بیان شد که بغداد از موضع حاکمیتی خود بر عهده گرفته است.
استقبال بینالمللی از ابتکار عراق
شماری از مقامات آمریکایی از جمله تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه، از قدردانی عمیق دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا و مارکو روبیو وزیر خارجه از دولت عراق سخن گفتند و بر اهمیت موضع عراق و اعلام آمادگی آن برای مشارکت در حفاظت از جامعه بینالمللی در برابر تهدید مداومی که بازداشتشدگان داعش ایجاد میکنند، تأکید کردند.
آنان تصریح کردند که نقش عراق به عاملی اساسی در تقویت ثبات، نه تنها در سوریه بلکه در کل منطقه، تبدیل شده است. در همین راستا، واشنگتن تاکید کرد که دیگر کشورها نیز باید مسئولیت شهروندان بازداشت شده خود را بر عهده بگیرند. این پیام بیانگر تغییری محسوس در رویکرد بینالمللی نسبت به این پرونده است.
این استقبال بینالمللی اگرچه تغییری در ماهیت تصمیم عراق ایجاد نمیکند، اما اهمیت سیاسی آن را نمایان میسازد. این گام عراق، ترکیبی از یک بُعد اجرایی روشن و یک بُعد حاکمیتی سنجیده است. اکنون پرونده بازداشت شدگان داعش به جای آن که معضلی قابل تعویق تلقی شود، در چارچوب معادلات دولت قرار گرفته است. این امر هرچند با پیچیدگیهایی همراه است، اما امکان کنترل و مدیریت مؤثرتر آن را نیز فراهم میآورد. این رویکرد، نشان دهنده گذار روشن از منطق مدیریت خطر از راه دور به منطق کاهش خطر در چارچوبهای ملی مشخص است.
تلاش برای حفظ توازن دقیق
عراق میکوشد این روند را در چارچوب توازنی دقیق حفظ کند: همکاری بینالمللی بدون رفتن زیر بار قیمومت، و مشارکت در امنیت منطقهای بدون پذیرش بار مسئولیت دیگران. تأکید مکرر آمریکا بر بازگرداندن شهروندان بازداشت شده هر کشور، در همین چارچوب قابل تفسیر است و به ابتکار عراق بُعدی سیاسی فراتر از جنبه صرفا امنیتی آن میبخشد.
مهمتر از همه، این اقدام عراق بیانگر درکی پیشرفته از ماهیت رویارویی با گروههای افراطی در مرحله کنونی است. پرونده گروههای افراطی دیگر صرفا به کنترل نظامی محدود نمیشود، بلکه به توان دولتها در مدیریت میراث خشونت در چارچوب نظامهای قضایی، و جلوگیری از تبدیل شدن آن به تهدیدی در آینده، گره خورده است.
در نهایت، عراق مسیری را تثبیت میکند که سالها پیش آغاز کرده بود؛ مسیری مبتنی بر گذار از جایگاه کشوری متأثر از پیامدهای منازعه، به بازیگری که در شکلدادن به دوره پس از منازعه نقشآفرینی میکند. در چشمانداز منطقهای که همچنان از پیامدهای پروندههای حلنشده رنج میبرد، این رویکرد نه استثنایی، بلکه بازتاب دهنده درکی آرام و واقعبینانه از پیچیدگیهای مرحله پیشِ رو است.
